Biển động toàn cầu: Khi trật tự hàng hải quốc tế lung lay

Tình hình biển cả thế giới đang chứng kiến những diễn biến phức tạp, cho thấy sự lung lay của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ đã tồn tại hàng thế kỷ. Từ Eo biển Hormuz chiến lược đến những vùng biển khác, các hoạt động hàng hải đang đối mặt với những thách thức mới, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến thương mại và an ninh toàn cầu.

Lịch sử lặp lại: Bảo vệ lợi ích thương mại trên biển

Chiến dịch quân sự của Hoa Kỳ nhằm bảo vệ tàu thuyền thương mại khỏi các cuộc tấn công, đặc biệt là việc duy trì kiểm soát hàng hải trực tiếp tại Eo biển Hormuz, không phải là một ý tưởng mới mẻ chỉ xuất hiện dưới thời chính quyền cựu Tổng thống Donald Trump. Gần hai thế kỷ trước, vào khoảng năm 1825-1827, một hải đội hùng mạnh của Hoa Kỳ dưới sự chỉ huy của Thiếu tướng Hải quân John Rodgers đã được điều đến Địa Trung Hải. Nhiệm vụ của họ khi đó là bảo vệ các tàu Mỹ khỏi sự cướp bóc của hải tặc Hy Lạp và những kẻ cướp biển khác. Mặc dù nước Cộng hòa non trẻ khi ấy thường xuyên đề cao lý tưởng tự do, hải đội Mỹ lại không can thiệp vào cuộc đấu tranh giành độc lập của Hy Lạp khỏi Đế quốc Ottoman. Mục đích duy nhất, mang tính tự phục vụ, của chiến dịch này là bảo vệ thương mại, thị trường và lợi ích kinh doanh của Hoa Kỳ. Phân tích từ một nhà bình luận đối ngoại cho rằng, sau khi từ bỏ lời kêu gọi một cuộc cách mạng của người dân ở Tehran, cuộc đối đầu với Iran dưới thời ông Trump cũng đã thu hẹp lại thành mục tiêu tương tự: bảo vệ lợi ích kinh tế của Mỹ.

Quyền tự do hàng hải và lập trường Mỹ

Hoa Kỳ, dù chưa phê chuẩn Công ước Liên Hiệp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) – văn kiện thiết lập quyền tự do đi lại hợp pháp mà không bị các quốc gia ven biển can thiệp – nhưng lại có lịch sử lâu dài ủng hộ nguyên tắc tự do hàng hải, hay 'mare liberum' (biển tự do). Nguyên tắc này được phát triển bởi luật gia người Hà Lan thế kỷ 17, Hugo Grotius. Tháng 6 vừa qua, Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio đã tuyên bố bác bỏ các yêu sách của Iran, khẳng định rằng 'không quốc gia nào được phép thu phí hoặc lệ phí trên một tuyến đường thủy quốc tế'. Tuy nhiên, cựu Tổng thống Trump sau đó lại từng gợi ý rằng chính Hoa Kỳ cũng có thể làm điều tương tự và áp đặt các khoản phí. Mặc dù ông đã điều chỉnh lại phát biểu này, nhưng một bản ghi nhớ gần đây với Iran lại chấp nhận rằng Iran, cùng với Oman, có quyền 'thương mại hóa' việc quá cảnh qua Eo biển Hormuz. Dù các cuộc tấn công của Mỹ vẫn tiếp diễn và những lời đe dọa từ ông Trump ngày càng gay gắt, bản ghi nhớ này hiện vẫn là cơ sở duy nhất cho một thỏa thuận hòa bình trong tương lai.

Hệ lụy từ sự suy yếu của trật tự quốc tế

Lập trường không nhất quán của cựu Tổng thống Trump phản ánh sự đổ vỡ rộng lớn hơn trong sự đồng thuận về 'biển tự do' – nền tảng của luật hàng hải quốc tế – và đẩy nhanh quá trình suy thoái của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ nói chung. Ông Trump tin rằng các quốc gia (ít nhất là Hoa Kỳ) có quyền tuyệt đối hành động đơn phương vì lợi ích riêng của mình, không bị ràng buộc bởi luật pháp, hiệp ước hay sự tôn trọng đối với 'tài sản chung toàn cầu' của các vùng biển quốc tế. Hệ quả gây bất ổn của cách tiếp cận này, được một số quốc gia khác noi theo, ngày càng trở nên rõ ràng. Khi các quy tắc chung bị xói mòn, nguy cơ xung đột và sự thiếu ổn định trên biển cả sẽ gia tăng, ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu và giá cả hàng hóa. Đối với cộng đồng người Việt tại Mỹ, dù không trực tiếp liên quan đến các xung đột địa chính trị này, nhưng sự bất ổn trên biển có thể gián tiếp tác động đến đời sống hàng ngày thông qua giá xăng dầu, chi phí vận chuyển hàng hóa nhập khẩu, từ đó ảnh hưởng đến túi tiền và sinh hoạt phí.